"Сөйлеуді дамытуға бағытталған тиімді әдіс- тәсілдер" кеңес. Тәрбиеші Бекарыстанова Б.С.

Сөйлеуді дамытуға бағытталған тиімді әдіс-тәсілдер

(Ересек және мектепалды топ балаларына арналған)

Кіріспе

Мектепке дейінгі кезең – баланың тілінің қарқынды дамитын шағы. Әсіресе ересек (4–5 жас) және мектепалды (5–6 жас) топтарында сөйлеу мәдениеті, сөздік қоры, байланыстырып сөйлеу дағдылары белсенді қалыптасады. Бұл кезеңде жүйелі әрі мақсатты жұмыс жүргізу – баланың мектепке дайындығының маңызды көрсеткіші.

Төменде тәрбиешілерге арналған тиімді әдіс-тәсілдер кеңінен ашылып берілген.

I. Ересек топ (4–5 жас)

Ерекшелігі:

• Сөздік қоры белсенді дамиды
• Қарапайым сөйлемдерден күрделі сөйлемдерге көшеді
• Сұрақ қою, жауап беру дағдылары қалыптасады
• Дыбыстарды дұрыс айтуға үйренеді

1. Сөздік қорды байыту әдістері

✔ Заттық суреттермен жұмыс

Балаларға сурет көрсетіп:

• "Бұл не?"
• "Қандай?"
• "Не істеп жатыр?"
  сияқты сұрақтар қою.

Мысалы: "Қыс" тақырыбында сурет арқылы "ақ", "суық", "боран", "шаңғы", "коньки" сөздерін меңгерту.

✔ "Бір сөзбен ата" ойыны

Мысалы:

• Алма, алмұрт, банан – жемістер
• Ит, мысық, қоян – жануарлар

Бұл әдіс жалпылау қабілетін дамытады.

2. Дыбыстық мәдениетті қалыптастыру

✔ Артикуляциялық жаттығулар

Тіл, ерін, жақ жаттығулары:

• "Сағат"
• "Ат шауып келеді"
• "Тәтті тосап"

Күн сайын 3–5 минут жеткілікті.

✔ Жаңылтпаш жаттау

Мысалы:

"Шеше, шеше, неше кесе
Сынды кеше?"

Бұл әдіс анық, таза сөйлеуге үйретеді.

3. Диалогтық сөйлеуді дамыту

✔ Рөлдік ойындар

• "Дүкен"
• "Дәрігер"
• "Қонақта"

Балалар өзара сөйлесіп, сұрақ-жауап арқылы тілін дамытады.

✔ "Сұрақ қой" әдісі

Сурет бойынша балалар бір-біріне сұрақ қояды.
Бұл ойлау және тіл белсенділігін арттырады.

II. Мектепалды топ (5–6 жас)

Ерекшелігі:

• Байланыстырып сөйлеу дамиды
• Өз ойын толық жеткізе алады
• Әңгіме құрастыра алады
• Сөйлем құрылымы күрделене түседі

1. Байланыстырып сөйлеуді дамыту

✔ Әңгіме құрастыру

• Сурет бойынша
• Тірек сөздер арқылы
• Басталған әңгімені жалғастыру

Мысалы:
"Бір күні орманда..." деп бастап, балалар жалғастырады.

✔ "Не болды кейін?" әдісі

Оқиға желісін болжау – логикалық ойлау мен сөйлеуді дамытады.

Жұмыс түрлері:

• Мазмұнын айтқызу
• Кейіпкерлерге мінездеме беру
• "Егер сен орнында болсаң…" талқылауы

Бұл әдіс тіл байлығын, ой еркіндігін дамытады.

2. Шығармашылық сөйлеуді дамыту

✔ Сөздік ойындар

• "Қарама-қарсы сөз айт" (үлкен – кіші)
• "Ұқсас сөз тап"
• "Сөйлемді толықтыр"

✔ Драмаландыру

Ертегілерді сахналау:

• "Бауырсақ"
• "Мақта қыз бен мысық"

Балалар кейіпкер рөлін ойнау арқылы мәнерлеп сөйлеуге үйренеді.

3. Мнемотехника әдісі

Сызба, белгі, пиктограмма арқылы әңгіме құрастыру.
Бұл есте сақтау қабілетін және жүйелі сөйлеуді дамытады.

III. Инновациялық әдістер

✔ "Миға шабуыл"

Тақырыпқа байланысты барлық сөздерді атау.

✔ "INSERT" әдісі (мектепалды топқа)

Тыңдалған мәтін бойынша:

• Білдім
• Жаңа ақпарат
• Таңқалдырды

✔ АКТ қолдану

Интерактивті тақта, дыбыстық жаттығулар, мультфильм арқылы талқылау.

Қорытынды

Сөйлеуді дамыту – күнделікті жүйелі жұмысты талап ететін үдеріс. Ересек топта – сөздік қор мен дұрыс дыбыстауға, ал мектепалды топта – байланыстырып сөйлеу мен өз ойын еркін жеткізуге басымдық беру қажет.

Тәрбиеші:

• Баламен жиі сөйлесуі
• Ашық сұрақтар қоюы
• Әр баланың жеке ерекшелігін ескеруі
• Қолайлы тілдік орта қалыптастыруы тиіс

Жүйелі, қызықты, ойын арқылы ұйымдастырылған жұмыс – нәтижелі тіл дамуының кепілі.